Als CFA-ethiektrainer valt mij iets op. Jonge professionals zijn vaak gefascineerd door modellen, berekeningen en technische concepten, terwijl meer ervaren professionals vaak een andere vraag stellen: klopt het eigenlijk wel wat we doen? Juist daar begint ethiek.
Dat inzicht kwam onlangs naar voren tijdens een seminar van de CFA Society Netherlands. Dagvoorzitter Alfred Slager zette direct de toon. Het ging niet over compliance, maar over vertrouwen. Dat lijkt een subtiel verschil, maar het is fundamenteel. Regels vertellen ons wat mag en moet. Vertrouwen bepaalt of deelnemers geloven dat wij hun belangen daadwerkelijk vooropstellen.
Onder de Wtp wordt dat belangrijker dan ooit. In het oude financiële toetsingskader waren veel keuzes verstopt achter een collectief systeem. Onder de Wtp worden de gevolgen van beleggings- en beleidskeuzes directer zichtbaar in het persoonlijke pensioenvermogen van deelnemers. Daarmee neemt niet alleen de financiële verantwoordelijkheid toe, maar ook de ethische verantwoordelijkheid.
AFM-bestuurder Jos Heuvelman gaf een aantal voorbeelden van dilemma’s die spelen in het nieuwe pensioenstelsel. Wat mij vooral opviel was dat hij ook een dilemma van de toezichthouder zelf benoemde. Hoe open moet je richting politiek en samenleving zijn over kansen én risico’s van het nieuwe pensioenstelsel, als die openheid mogelijk het wetgevingsproces frustreert? Ik vond het verfrissend dat een toezichthouder zich kwetsbaar opstelde door een eigen dilemma op tafel te leggen. Te vaak praten we over ethiek alsof die alleen voor anderen geldt.
Dat bleek ook uit de discussies in de zaal. Ethische dilemma’s roepen direct reacties op. Mart Keuning, verantwoordelijk voor duurzaam en verantwoord beleggen bij pensioenfonds ABP, zei tijdens het panel iets wat ik herken uit mijn trainingen: iedereen is een ethicus. We weten meestal feilloos wat een ander zou moeten doen. Zodra het over onszelf gaat, wordt het ingewikkelder.
Mark van der Lecq, juridisch- en complianceadviseur bij het Dutch Securities Institute, liet dat zien aan de hand van tuchtzaken uit de praktijk. De details van de casussen verschillen, maar de verdediging lijkt vaak hetzelfde: het management wilde het. De commerciële druk was hoog. De cultuur was zo. De boodschap van Mark was helder: professionele verantwoordelijkheid kun je niet delegeren. Dat sluit aan bij een advies dat ik zelf vaak geef tijdens ethics workshops. Als je vastloopt in een ethisch dilemma, probeer het dan niet alleen op te lossen. Maak het bespreekbaar. Niet in termen van goed en fout, maar als een professioneel vraagstuk. Welke belangen spelen hier? Welke ethische principes zijn relevant? Welke risico’s zien we over het hoofd?
Ethiek is geen checklist maar een taal
Juist daarom vond ik de bijdrage van Mart Keuning zo interessant. Zijn stelling was dat ethiek een taal is. Geen checklist, maar een manier om te spreken over wat juist handelen is. Hij introduceerde drie ethische lenzen: consequentialisme, deontologie en deugdethiek.
Als CFA-ethiektrainer besteed ik veel aandacht aan de CFA gedragscodes en standaarden. Die vormen een krachtig kader voor professioneel gedrag richting klanten en kapitaalmarkten. Maar door de presentatie van Keuning realiseerde ik mij dat dit kader vooral is gebaseerd op deontologie en deugdethiek: plichten en karakter. Vragen als: wat is mijn verantwoordelijkheid? Wat doet een integere professional?
Veel discussies die pensioenbestuurders vandaag voeren, gaan over een ander type ethiek, zoals duurzaam beleggen, impactbeleggen, herverdeling tussen groepen deelnemers of de maatschappelijke gevolgen van beleggingskeuzes. Het gaat over vraagstukken gericht op de gevolgen van een beslissing en voor wie.
Daarmee zeg ik niet dat de ene benadering beter is dan de andere. Integendeel: de kracht van het drielenzenmodel dat Keuning naar voren bracht, zit juist in het feit dat het laat zien dat er meerdere legitieme manieren zijn om naar een dilemma te kijken. Dat helpt ook om discussies los te trekken uit een politieke links-rechts tegenstelling, omdat mensen oprecht tot verschillende conclusies kunnen komen doordat zij verschillende ethische lenzen gebruiken.
Ethische dilemma’s herkennen
Misschien was dat wel mijn belangrijkste les van de middag. Niet dat ethische dilemma’s moeilijk zijn, maar dat de echte uitdaging is om ze überhaupt te herkennen. Dat vergt ervaring. Jonge professionals zijn vaak nog bezig met de techniek. Maar naarmate je meer ervaring opdoet, ga je zien dat de lastigste vraagstukken zelden technisch van aard zijn, maar draaien om welke belangen meewegen, welke risico’s acceptabel zijn en wat rechtvaardig is.
Tijdens het panel stelde Keuning de vraag: waar zullen onze kinderen of kleinkinderen over dertig jaar op terugkijken en zich over verbazen? Welke praktijken vinden wij vandaag normaal, terwijl toekomstige generaties ze onethisch zullen vinden?
Ik weet het antwoord niet. Maar ik denk wel dat pensioenbestuurders en hun adviseurs minder tijd kunnen besteden aan de vraag of hun modellen kloppen en iets vaker mogen stilstaan bij de aannames, waarden en belangen die daarin verborgen zitten. Want juist daar ontstaan de dilemma’s die geen enkele berekening voor ons kan oplossen. Ethiek begint daar waar rendementsdenken ophoudt.
Rik Albrecht, CFA, is bestuurder en voorzitter beleggingscommissie bij diverse pensioenfondsen en vermogensregisseur bij Roccade. Ook is hij Ethics trainer bij het Ministry of Compliance en lid van de Ethics Committee en de Advocacy Committee van CFA Society Netherlands. CFA Society Netherlands is een van de expertpanelleden van Investment Officer.
