De AFM heeft op 21 mei 2026 bekendgemaakt dat zij nader onderzoekt onder welke voorwaarden automatisch herbalanceren en automatische risicoafbouw binnen execution-only dienstverlening mogelijk zouden kunnen zijn. De AFM wil kennelijk haar standpunt uit de Leidraad kwalificatie innovatieve dienstverlening uit 2016 heroverwegen. Onderdeel van het AFM-onderzoek is een openbare consultatie die de AFM naar verwachting in het derde kwartaal van 2026 zal doen.
Deze kwestie is meer dan een juridische kwalificatievraag. Het gaat om een belangrijke marktontwikkeling op het gebied van online beleggen. Aanbieders van execution-onlybeleggen hebben – deels onder druk van de AFM en deels om commerciële redenen – gezocht naar mogelijkheden om klanten beter te bedienen en te begeleiden. Die toezichtdruk laat zich verklaren door de zorg van de AFM dat particuliere beleggers suboptimaal beleggen, terwijl zij execution-only-dienstverlening vaak ook gebruiken voor belangrijke levensdoelen, zoals pensioen.
Execution-only wordt doorgaans beschouwd als een toegankelijke en relatief goedkope vorm van dienstverlening. Vanuit commercieel oogpunt kan begeleiding in de vorm van automatisch herbalanceren en automatische risicoafbouw interessant zijn, nu deze functionaliteiten voor klanten karakteristieken hebben die traditioneel bij vermogensbeheer horen. Voor aanbieders kan dit betekenen dat zij klanten verder kunnen ontzorgen zonder noodzakelijkerwijs een volledige vermogensbeheerdienst aan te bieden.
AFM leidraad
De AFM heeft in haar Leidraad kwalificatie innovatieve dienstverlening uit 2016 uiteengezet hoe bepaalde online beleggingsconcepten onder Mifid kwalificeren. In deze inmiddels tien jaar oude leidraad gaat de AFM expliciet in op het onderscheid tussen execution-only en vermogensbeheer.
De AFM uit zich als volgt over de situatie waarin een klant bij aanvang van de dienstverlening eenmalig toestemming geeft voor herbalanceren en risicoafbouw:
Marktontwikkelingen
Sinds 2016 is de markt aanzienlijk veranderd. Online beleggingsconcepten vormen een steeds groter deel van de retailbeleggingsmarkt. De klant wordt ook steeds meer begeleid. Denk aan het ter beschikbaar stellen van online tools die verschillende functies vervullen zoals het zelf kunnen berekenen van het verwachte eindkapitaal, afhankelijk van een bepaalde beleggingshorizon.
De introductie van fiscaal gefaciliteerd pensioenbeleggen heeft een extra boost gegeven aan deze ontwikkeling. Beleggen voor een pensioenkapitaal kent veelal een langetermijndoelstelling en juist dan is automatisch herbalanceren en automatische risicoafbouw relevant.
Spanningsveld
Hier ontstaat een spanningsveld. In zijn algemeenheid wordt herbalanceren en risicoafbouw bij pensioenbeleggen als wenselijk beschouwd. De ervaring is echter dat particuliere beleggers te weinig gedisciplineerd zijn om over een langere periode tijdig hun eigen portefeuille te herbalanceren en zorg te dragen voor risicoafbouw. Niet iedereen kan dat op een zorgvuldige wijze. De financiële consequenties kunnen tot serieuze problemen op individueel niveau leiden. Ontzorging is in dit geval vanuit het klantbelang wenselijk.
Het is echter niet gezegd dat daarmee een klant dezelfde mate van bescherming geniet als in het geval van vermogensbeheer. Een aanbieder van execution-only-diensten wint hoogstens de relevante kennis en ervaring van een klant in en zal geen rekening houden met de financiële positie of risicobereidheid van de klant. Allerlei tools kunnen dit in zekere mate ondervangen maar daarmee is geen sprake van maatwerk zoals bij vermogensbeheer. Ook vindt geen jaarlijkse actualisatie plaats van de persoonlijke omstandigheden en ontvangt een klant niet de jaarlijkse geschiktheidsverklaring.
Van belang is in ieder geval dat aan klanten duidelijk wordt gemaakt wat de aard van de dienstverlening is en wat de relevante kenmerken van die dienstverlening zijn. Dat voorkomt dat klanten die execution-only-diensten afnemen verwachtingen hebben die alleen een vermogensbeheerder kan waarmaken.
Dilemma AFM?
De AFM zegt in haar aankondiging:
De AFM staat wellicht voor een dilemma. Uit haar leidraad 2016 is af te leiden dat de AFM van oordeel is dat execution-only met automatisch herbalanceren en automatische risico afbouw kwalificeert als vermogensbeheer. Tegelijkertijd kan vanuit een klantbelang beargumenteerd worden dat deze vorm van ontzorging wenselijk is ter voorkoning van suboptimaal beleggen. Dat past ook in het streven van de Europese wetgever om beleggen toegankelijker te maken en om consumenten aan te zetten tot beleggen. De Retail Investment Strategy heeft dit als een van haar hoofddoelen en dat streven bepaalt de politieke agenda.
Hoe verder?
Het heroverwegen van de Leidraad kan een belangrijke stap zijn in de verdere afbakening van execution-only dienstverlening. Daarbij moet worden voorkomen dat de discussie blijft steken in etiketten.
De vraag is niet alleen of automatisch herbalanceren en automatische risicoafbouw juridisch moeten worden aangemerkt als execution-only of als vermogensbeheer. Minstens zo relevant is welke waarborgen nodig zijn bij een online beleggingsconcept dat gedurende de looptijd automatisch wijzigingen aanbrengt in de portefeuille.
De uitkomst is voor de praktijk van belang. Voor beleggingsondernemingen kan de nieuwe lijn van de AFM bepalen hoe ver zij mogen gaan in het ontzorgen van execution-only-klanten. Het ligt voor de hand dat execution-only zich verder ontwikkelt tot een dienstverleningsvorm waarbij de klant nog steeds zelf kiest, maar de aanbieder meer verantwoordelijkheid krijgt voor de inrichting van het keuzeproces en voor bescherming tegen voorzienbaar suboptimaal gedrag. Daarmee wordt execution-only niet zonder meer vermogensbeheer. Maar execution-only is ook niet langer uitsluitend het doorgeven en uitvoeren van orders.
Casper Westerink is advocaat bij Hart Advocaten, onderdeel van het expertpanel dat maandelijks een bijdrage voor Investment Officer schrijft.
